مرکز آموزش علمی کاربردی سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات شهرداری تهران 
سامانه
هم آوا

آیین نگارش پایان نامه

آیین نگارش پایان نامه

در این جزوه، شكل و شیوه‌ای یكسان در نگارش پایان‌نامه (رساله فارغ التحصیلی) ارائه می‏گردد كه رعایت آن الزامی‌است و در ارزیابی پایان‌نامه مؤثر می‌باشد. رعایت این نكات موجب ارتقای كیفی شده و دانشجو با روش‌های استاندارد و تدوین جزوه، پروژه و... آشنا می‌شود. هر پایان‌نامه به لحاظ نگارش، دارای دو وجه قابل تأمل است:

فصل اول:

نكاتی كه می‌بایست در مورد انتخاب كاغذ پایان‌نامه و نحوه تنظیم و كادربندی مطالب روی كاغذ رعایت گردد، عبارتند از:

فصل دوم:

نظم و ترتیب در ارائه مطالب و یكسان‌سازی شیوه،‌ علاوه بر افزایش میزان درك خواننده، سهولت دسترسی و دریافت آن را در بردارد. لذا در این بخش، ‌ضمن بیان مشخصات هر یك از قسمت‌ها، ترتیب ارائه آن‌ها نیز ذكر شده است.

در این جزوه، شكل و شیوه‌ای یكسان در نگارش پایان‌نامه (رساله فارغ التحصیلی) ارائه می‏گردد كه رعایت آن الزامی‌است و در ارزیابی پایان‌نامه مؤثر می‌باشد. رعایت این نكات موجب ارتقای كیفی شده و دانشجو با روش‌های استاندارد و تدوین جزوه، پروژه و... آشنا می‌شود. هر پایان‌نامه به لحاظ نگارش، دارای دو وجه قابل تأمل است:

فصل اول:

نكاتی كه می‌بایست در مورد انتخاب كاغذ پایان‌نامه و نحوه تنظیم و كادربندی مطالب روی كاغذ رعایت گردد، عبارتند از:

1. از كاغذ مرغوب و در قطع A4 به منظور نگارش پایان‌نامه استفاده شود و در مواردی كه نیاز به كاغذ در قطع بزرگتر می‌باشد،‌ ضمن استفاده از اندازه‌های استاندارد رده A به هنگام ضمیمه نمودن كاغذ مربوطه به اندازه A4 تا شده و حتماً‌ داخل صحافی قرار داده شود.

2. در تحریر متن، از كامپیوتر و نرم افزارهای فارسی موجود استفاده گردد.

3. اندازه حروف در صورت استفاده از نرم افزارهای کامپیوتری 12pt تا 14pt و در صورت استفاده از ماشین تحریر اندازه معمولی باشد.

4. حوالی بالا و پایین كاغذ به ترتیب 2,5 و 2 سانتی‌متر و از راست و چپ نیز به ترتیب 3 و 2 سانتی متر باشند (18 سطری و یا 24 سطری)

5. شماره‌گذاری صفحات به دو نوع مجزا صورت می‌پذیرد. دسته اول صفحات پایان‌نامه،‌ از صفحه «چكیده» تا انتهای صفحات «لیست علائم و اختصارات» با حروف الفبا و به صورت متوالی (الف، ب، پ، ت و... و دسته دوم صفحات، از صفحه «مقدمه» تا انتهای پایان‌نامه به صورت عددی شماره گذاری می‌گردد.

6. روی صفحه اول هر تقسیم اصلی از پایان‌نامه (مانند صفحه چكیده، صفحه اول فهرست،‌ صفحه اول هر فصل و...) شماره صفحه نوشته نمی‌شود؛ ولی شماره آن به حساب می‌آید. شماره هر صفحه با 1,5 برابر فاصله بین سطرها از پایین كاغذ در وسط سطر نوشته می‌شود.

7. در نگارش «متن اصلی» ، عناوین اصلی در وسط سطر و عناوین فرعی در ابتدای سطر نوشته شود. قبل از شروع هر عنوان اصلی دو سطر، و پس از آن یك سطر، و قبل از شروع هر عنوان فرعی یك سطر خالی منظور شود. ولی بعد از هر عنوان فرعی سطری رها نگردد. به هر یك از عناوین (چه اصلی و چه فرعی) شماره ای تعلق می‌گیرد كه نحوه شماره گذاری آن در فهرست آمده است.

8. بین معادلات و نوشته‌ها یك سطر خالی آورده می‌شود. شماره معادله در داخل پرانتز (XX-YY) نوشته شده، در مقابل معادله آورده می‌شود. XX شماره فصل و YY شماره معادله می‌باشد. مكان شماره معادله، حاشیه سمت راست خط معادله می‌باشد كه در صورتی كه سطر معادله دارای جای كافی نباشد، از سطر بعدی استفاده می‌شود.

9. منحنی‌ها، جداول، تصاویر و یا اشكال، درون كادر بسته قرار گرفته، طرف بالای آن‌ها می‏بایست به طرف بالای كاغذ و یا در صورت لزوم، در سمت چپ كاغذ قرار داده شود. هر یك از منحنی‌ها، جداول، تصاویر و شکل‌ها دارای شماره و توضیح می‌باشند كه در قسمت زیرین كادر به فاصله یك خط درج می‌شود (توضیح بعد از شماره تایپ می‌شود.) هر یك از منحنی‌ها، ‌جداول، تصاویر و یا اشكال در طی متن پایان‌نامه دارای شماره ای مستقل از یكدیگر بوده و به‌صورت متوالی افزایش می‌یابد. لازم به ذكر است كه چنانچه تعداد منحنی‌ها، جداول، تصاویر و یا اشكال در قسمتی از متن بیش از حد معقول باشد، جهت تداوم نوشتار می‌بایست مجموعه آن‌ها در یك پیوست قرارگیرند. دقت شود كه در كلیه منحنی‌ها و نمودارها هر یك از محورهای مختصات معرفی شده و واحد مربوطه نیز در كنار محور مختصات درج شود. این موضوع در مورد سطرها و ستونهای جداول نیز صادق می‌باشد. به منظور افزایش كیفیت و دقت نمودارها توصیه می‌شود كه یكی از نرم افزارهای متداول كامپیوتری (مانند Excel، HG، HPG و ... در رسم نمودارها مورداستفاده قرار گیرد؛ تمام متن با یك قلم تایپ شود.

10. لازم است كلیه محاسبات منحصراً در سیستم آحاد بین المللی SI انجام شود. در موارد استثنایی كه به علت محدودیت منابع موجود، استفاده از سیستم‌های دیگر آحاد اجتناب‏پذیر به نظر می‌رسد، ضروری است كه نتایج نهایی هر قسمت از محاسبات را علاوه بر سیستم آحاد مربوطه، پس از تبدیل واحد، در سیستم SI نیز درج نمود. ضمناً‌ به این موضوع نیز حتماً‌ توجه شود كه در مقابل تك تك نتایج محاسبات، واحد مربوطه باید ذكر شود.

فصل دوم:

نظم و ترتیب در ارائه مطالب و یكسان‌سازی شیوه،‌ علاوه بر افزایش میزان درك خواننده، سهولت دسترسی و دریافت آن را در بردارد. لذا در این بخش، ‌ضمن بیان مشخصات هر یك از قسمت‌ها، ترتیب ارائه آن‌ها نیز ذكر شده است.

2.1. جلد پایان‌نامه: پایان‌نامه، مطابق با نمونه طرح جلد ارائه شده در پیوست این آئین نامه، ‌زركوب و با جلد آبی برای كارشناسی، و مشکی برای کاردانی مجلد گردد.عنوان پایان‌نامه با حروف بزرگ و سایر مطالب با حروف كوچك درج شود. در كنار شیرازه نیز صرفاً عنوان و نام تهیه كننده پایان‌نامه با حروف كوچك زركوب گردد.
ذكر نام استاد (اساتید) راهنما روی جلد پایان‌نامه بلامانع است. هنگام ذكر مشخصات استاد (اساتید) راهنما، صرفاً عنوان علمی‌ایشان (دكتر یا مهندس) ذكر شده و سپس نام و نام خانوادگی مربوطه درج می‌گردد. از نوشتن عناوین دیگر مانند: آقای، جناب، استاد... پرهیز گردد. در قسمت زمان ارائه، ماه و سال دفاعیه پایان‌نامه قید شود. بعنوان مثال: اسفند 1376

2.2. صفحه نخست (اجباری): از آنجا كه نام و یاد خدا بهترین سرآغاز برای هر نوشته و كاری می‌باشد، بسیار مناسب است كه نخستین برگ از پایان‌نامه به درج كلام الهی «بسم الله الرحمن الرحیم» اختصاص یابد كه فضل الهی موجب توفیق روزافزون گردد.

2.3. صفحه عنوان: در این صفحه،‌ مطالب روی جلد پایان‌نامه عیناً تكرار می‌گردد، با این تفاوت كه در دو مقطع تحصیلی ذكر نام استاد راهنما الزامی‌است.

2.4. چکیده: چكیده پروژه حداكثر در حجمی‌ معادل با 300 كلمه تهیه شده و شامل بیان مختصر مسئله مورد بررسی، مراحل به‌كارگرفته شده برای كسب و جمع‌آوری اطلاعات، نحوه عمل و نتیجه كلی حاصله می‌باشد، به طوریكه خواننده با مطالعه آن تشخیص دهد كه پروژه موجود دربرگیرنده مطالب مورد علاقه وی می‌باشد یا خیر؟
تاریخچه و سابقه موضوع در این قسمت ذكر نشده بلكه در مقدمه پروژه توضیح داده می‌شود. چكیده در یك صفحه مجزا، بعد از صفحه عنوان قرار می‌گیرد و در بالای آن، به فاصله دو سطر از حاشیه بالای صفحه، در میانه سطر عنوان پایان‌نامه نوشته می‌شود.

2.5. صفحه تقدیم (اختیاری): در یك صفحه مستقل بعد از قسمت چكیده، ‌برحسب صلاح‌دید نگارنده، به فرد، افراد یا مؤسسه‌ای تقدیم می‌گردد.

2.6. صفحه قدردانی (اختیاری): در این قسمت، در یك صفحه مجزا بعد از صفحه تقدیم، نگارنده مراتب قدردانی خود را از اشخاص و یا مؤسساتی كه در تدوین مطلب با فراهم‌آوردن اطلاعات، امكانات و یا تأمین بودجه، همكاری نموده اند، ابراز می‌نماید.

2.7. فهرست: صفحات فهرست بعد از صفحه قدردانی قرار می‌گیرند. كلمه «فهرست» در وسط و بالای كلیه صفحات مربوطه، تایپ گردد. عناوین اصلی و فرعی در سمت راست، و شماره صفحه در حاشیه چپ نوشته شود. شماره عنوان اصلی با خط تیره از عنوان مربوطه جدا می‌شود. شماره عناوین فرعی به صورت XX-YY-ZZ نوشته می‌شود كه XX شماره عنوان اصلی و YY یكی از بخش‌های XX و ZZ نیز یكی از بخش‌های زیرین YY می‌باشد. كه البته در فهرست‌نویسی فقط تا عنوان فرعی دوم شماره گذاری شده و نوشته می‌شود.
عناوین اصلی از منتها الیه سمت راست هر سطر، و عناوین فرعی به اندازه چهار حرف داخل تر از عنوان اصلی نوشته می‌شوند. ترتیبی كه در اینجا به جهت ارائه مطالب بیان گشت به گونه ایست كه همواره در فهرست‌نویسی، «چكیده» حرف «الف» و «مقدمه» شماره«1» را به خود اختصاص می‌دهد.

2.8. لیست علائم و اختصارات: در این قسمت كه بلافاصله بعد از فهرست قرار می‌گیرد، لیستی از كلیه علائم و اختصاراتی كه در متن بكار رفته است، درج می‌گردد. نحوه نگارش آن همانند فهرست است. در سمت چپ علامت، و در سمت راست مفهوم آن درج می‌گردد. ترتیب نگارش علائم مطابق با نوع علامت به‌كاررفته، متفاوت می‌باشد ولی معمولاً‌ نخست حروف انگلیسی سپس حرف یونانی نوشته می‌شوند. لازم به ذكر است كه در كل متن پایان‌نامه برای نمایش هر پارامتر فیزیكی فقط باید از یك نماد استفاده كرد. به عنوان مثال برای نمایش دما فقط از یك حرف مانند T استفاده شود.

2.9. مقدمه: مقدمه می‌بایست شامل موارد ذیل باشند:

این مطالب به این سؤال كه «چرا این بررسی یا پروژه صورت می‌پذیرد؟» پاسخ داده و نشان می‏دهد كه گاهی در جهت تكمیل و یا رفع نقص فعالیت گذشتگان می‌باشد.

2.10. متن اصلی: این بخش از پایان‌نامه،‌اصل و اساس پایان‌نامه می‌باشد. در واقع این بخش است كه به دانش پژوهان كمك می‌نماید. بنابراین مطالب آن باید به صورت واضح،‌ منظم و قابل فهم ارائه گردد. در این بخش كلیات و معادلات و... بیان می‌گردد. بایستی سعی گردد تنها قسمت‌هایی كه مستقیماً با موضوع مورد بحث مربوط است آورده شود و مابقی مطالب به صورت پیوست اضافه گردد. برای مثال، اگر آشنایی با بعضی قضایا برای درك مطلب لازم است ولی اثبات آن‌ها منظور اصلی گزارش نیست، به صورت پیوست اضافه شود. برنامه كامپیوتری، طرز استفاده و فلوچارت آن، نیز در پیوست آورده شود. مگر در مواردی كه صورت پروژه عمدتاً‌ در ارتباط با یك برنامه كامپیوتری تعریف شده باشد.
متن اصلی پایان‌نامه به طور منطقی به چند فصل تقسیم می‌شود هر فصل را می‌توان با:

2.11. بحث، نتیجه گیری، پیشنهادات: در این قسمت، نتایج حاصل در پایان‌نامه مرور شده و در ادامه، پیشنهادات موظف در مورد ادامه كار (تحقیقاتی) ارائه می‌گردد.

2.12. مراجع: به هنگام ذكر نام نویسنده و یا مرجع در طول پروژه، شماره‌ای كه به‌ترتیب افزایش می‌یابد، در داخل براكت [ ] ثبت گشته و در قسمت مراجع، شماره مرجع در براكت [ ] نوشته می‌شود و بعد از آن نام خانوادگی نویسنده، سپس حرف اول نام كه به وسیله علامت " " از یكدیگر جدا می‌گردند آورده می‌شود. اگر موضوع دارای چند نویسنده باشد، نام‌های ایشان با علامت " " از هم جدا می‌گردد. بعد از نام نویسنده، عنوان مطلب در داخل گیومه آورده می‌شود و در ادامه، چنانچه مطلب مورد نظر از كتاب اخذ شده باشد، نام مؤسسه انتشاراتی، صفحه یا صفحات مورد رجوع و سال انتشار ذكر می‌شود. چنانچه مطلب نگاشته شده از مجله باشد جلد (Vol)، شماره (no)، شماره صفحه و ماه و سال انتشار خواهد آمد. برای نمونه به مثال‌های زیر توجه كنید.

[1]. Timoshenko, S, P. And Gere J.M. “Theory of elastic stability”. McGraw -Hill. pp. 105-115, 1985.

[2]. Sanders, J.L, “Nonlinear Theories for thin shells”, Q. appl. Mech., Vol 10, No.1, pp, 21-36, 1963.

[3]. Griffin, D.S., “Design filmits for buching of elevated temperature components”. Proceedings ASME-PVP conference, Hawaii, July 25-27,1989.

[4]. طاهری، ج- و پاكزاد،ح . "موج و پدیده‌های ارتعاشی"، انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران، ص 217-125، 1360.

در تخصیص شماره مرجع به مطالب، باید توجه نمود كه چنانچه به یك مرجع چند بار ارجاع داده شود، همان اولین شماره تكرار می‌گردد و نیز چنانچه به یك كتاب كه قبلاً تحت صفحات خاص، ارجاع شده، مجدداً مراجعه گردد. اگر همان صفحات قبلی مدنظر باشد از همان شماره قبل، و درغیراین‌صورت یك شماره جدید تعلق می‌گیرد.

پیوست‌ها: در انتهای پایان‌نامه، پیوست‌ها قرار می‌گیرند. همانگونه که در "متن اصلی" ذكر گردید، پیوست به‌گونه‌ای انتخاب می‌شود كه ضمن نیاز به وجود آن‌ها، قرار دادن آن‌ها در "متن اصلی" باعث از بین رفتن انسجام و پیوستگی مطلب می‌گردد. هر پیوست به یك موضوع اختصاص می‌یابد.

در صفحه اول هر پیوست، در بالا و وسط كادر، كلمه پیوست و شماره ترتیب آن درج شده و سپس با یك خط فاصله در وسط كادر، عنوان مربوط به آن پیوست آورده می‌شود.

2.13. تعداد نُسَخ: تهیه یک جلد پایان‌نامه و تحویل آن به دانشگاه الزامی‌است؛ در صورت تمایل دانشجو می‌تواند یک نسخه از پایان‌نامه را نیز برای خود تهیه نماید.